Gümrük Terimleri Sözlüğü 1: Temel ve Operasyonel Kavramlar

Dış ticaret dünyasına adım atarken karşınıza çıkacak en kritik gümrük terimlerini 1000 kelimelik dev bir seride topladık. Serimizin ilk bölümünde, gümrük beyannamesinden antrepo türlerine, geçici ithalattan tasfiye süreçlerine kadar temel operasyonel kavramları inceliyoruz. Bu rehber, ithalat ve ihracat süreçlerindeki teknik terim karmaşasını sonlandırmak için hazırlanmıştır.

A - C: Başlangıç Terimleri

Antrepo

Gümrük gözetimi altında bulunan eşyanın konulması amacıyla kurulan, kuruluş şartları ve nitelikleri yönetmelikle belirlenen yerdir.

A.TR Dolaşım Belgesi

Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki sanayi ürünleri ticaretinde, eşyanın serbest dolaşımda olduğunu kanıtlayan ve gümrük muafiyeti sağlayan belgedir.

Ardiye

Liman, depo veya antrepolarda eşyanın muhafazası ve bekletilmesi karşılığında işletmeye ödenen hizmet ücretidir.

ATA Karnesi

Eşyaların gümrük vergisine tabi olmadan, uluslararası dolaşımını ve geçici ithalatını sağlayan gümrük belgesidir.

Aktarma (Transshipment)

Gümrük gözetimi altındaki eşyanın, bir taşıma aracından başka bir taşıma aracına boşaltılması veya yüklenmesi işlemidir.

Analiz Raporu

Gümrüğe sunulan eşyanın kimyasal bileşimini, teknik özelliklerini ve kullanım amacını laboratuvar ortamında belgeleyen rapordur.

Ambar

Eşyanın gümrük işlemleri tamamlanana kadar kısa süreliğine güvenle muhafaza edildiği geçici depolama yeridir.

Bağlayıcı Tarife Bilgisi (BTB)

Kişinin yazılı talebi üzerine Gümrük Müsteşarlığı tarafından verilen, eşyanın tarife sınıflandırmasına ilişkin resmi ve bağlayıcı karardır.

Beyanname

Gümrük rejimine tabi tutulmak istenen eşyanın, tüm detaylarının usulüne uygun olarak gümrük idaresine bildirildiği resmi formdur.

Bilirkişi

Gümrükte teknik, bilimsel veya uzmanlık gerektiren konularda görüşüne başvurulan, mahkeme veya idarece atanan uzmandır.

Bill of Loading (Konşimento)

Deniz taşımacılığında kullanılan, taşıma sözleşmesini kanıtlayan ve malların mülkiyetini temsil eden en önemli taşıma belgesidir.

CIF (Cost, Insurance, Freight)

Satıcının mal bedelini, sigortayı ve navlunu ödeyerek malı varış limanında teslim ettiği uluslararası teslim şeklidir.

CFR (Cost and Freight)

Mal bedeli ve navlun ücretinin satıcı tarafından karşılandığı, ancak sigorta sorumluluğunun alıcıda olduğu teslim şeklidir.

Çeki Listesi (Packing List)

Sevkiyat kapsamındaki kapların içinde hangi eşyadan ne kadar bulunduğunu, net ve brüt ağırlıklarıyla ayrıntılı gösteren listedir.

D - G: Vergi ve Uygulama Terimleri

Dahilde İşleme Rejimi (DİR)

İhraç edilmesi planlanan ürünlerin üretiminde kullanılacak hammaddelerin, gümrük vergilerinden muaf olarak ithal edilmesine izin veren teşvik sistemidir.

Damping

Bir firmanın malını dış pazara, kendi iç pazarındaki normal fiyatından veya maliyetinden daha düşük bir fiyatla satmasıdır.

Dampingle Mücadele Vergisi

İthalatta haksız rekabeti ve dampingi önleyerek yerli üreticiyi korumak amacıyla uygulanan ek gümrük vergisi türüdür.

Demoraj (Demurrage)

Konteynerin limandaki serbest süresini aşması durumunda, armatör veya işletme tarafından alıcıya kesilen gecikme bedelidir.

Dolaşım Belgesi

Eşyanın menşe durumunu veya belirli bir gümrük rejiminde (serbest dolaşım gibi) olduğunu kanıtlayan resmi evraktır.

Döviz Beyanı

Gümrük giriş ve çıkış noktalarında yolcuların veya firmaların üzerlerinde taşıdıkları nakit para miktarını idareye bildirmesidir.

E-Birlik

İhracat işlemlerinin dijitalleşmesi amacıyla İhracatçı Birlikleri tarafından kullanılan elektronik onay ve takip sistemidir.

EDI (Electronic Data Interchange)

Gümrük idaresi ile dış ticaret paydaşları arasındaki verilerin belirli bir standartta elektronik olarak değişimi sistemidir.

Emsal Bedel

Eşyanın gerçek bedelinin tam olarak belirlenemediği durumlarda, piyasadaki benzer veya özdeş eşyalara göre atanan değerdir.

Euro 1 Belgesi

AB ülkeleri ve Serbest Ticaret Anlaşması (STA) imzalanmış ülkelerle yapılan ticarette tercihli gümrük tarifesinden yararlanmayı sağlayan menşe ispat belgesidir.

EXW (Ex Works)

Satıcının malı sadece kendi fabrikasında veya deposunda teslim ettiği, tüm risk ve masrafların alıcıya ait olduğu teslim şeklidir.

FOB (Free On Board)

Malın belirlenen yükleme limanında gemi küpeştesini (güvertesini) geçmesiyle satıcının sorumluluğunun bittiği teslim türüdür.

FCA (Free Carrier)

Satıcının malları gümrük işlemleri tamamlanmış olarak, alıcının belirlediği taşıyıcıya belirtilen yerde teslim etmesidir.

Geçici İthalat

Belirli bir amaçla kullanılmak üzere getirilen eşyanın, gümrük vergilerinden tam veya kısmi muafiyetle ülkeye girip süresi sonunda geri çıkarılmasıdır.

Geri Gelen Eşya

Türkiye'den ihraç edildikten sonra kusur, iade veya sipariş iptali gibi nedenlerle üç yıl içinde geri dönen ve vergisiz girişi istenen eşyadır.

Gözetim Belgesi

İthalatta belirli ürün gruplarının miktar, değer veya gelişim yönünden takibi için Ticaret Bakanlığı'ndan alınan izin belgesidir.

GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu)

Uluslararası ticarete konu her ürünün gümrükte tanımlanması için kullanılan 12 haneli teknik sınıflandırma kodudur.

H - M: Önemli Hesaplamalar ve Süreçler

Hariçte İşleme

Serbest dolaşımdaki ürünlerin tamir edilmek, işlenmek veya yenilenmek üzere yurt dışına gönderilmesi ve ardından vergi avantajıyla geri getirilmesidir.

Hava Yolu Taşıma Senedi (AWB)

Hava yolu taşımacılığında kullanılan, malın mülkiyetini temsil etmeyen ancak taşıma şartlarını belirleyen makbuz niteliğinde belgedir.

HS Code (Harmonized System Code)

Dünya genelinde ürünlerin sınıflandırılmasında kullanılan ilk 6 haneli evrensel gümrük tarife kodudur.

İthalat Rejimi

İthalat işlemlerinde uygulanacak kuralların, vergi oranlarının ve kısıtlamaların belirlendiği hukuki mevzuat bütünüdür.

İstisnai Kıymetle Beyan

Eşyanın nihai fiyatının (royalite, ciro primi vb. nedenlerle) tescil anında bilinmediği durumlarda yapılan geçici beyan yöntemidir.

İzale-i Şüyu

Gümrükte bulunan ve birden fazla sahibi olan eşyalar üzerindeki ortaklığın, yargı yoluyla veya satışla giderilmesi işlemidir.

Kap

Eşyanın içine yerleştirildiği ve taşımaya uygun hale getirildiği koli, sandık, balya veya varil gibi ambalaj birimleridir.

Kamyon Karnesi (TIR Karnesi)

Uluslararası kara taşımacılığında, araçların gümrük mühürleri altında sınırları kolayca geçmesini sağlayan global belgedir.

Kayıt Belgesi

İthalatta belirli ürünlerin (genellikle tekstil ve konfeksiyon) kayıt altına alınması için İhracatçı Birlikleri'nden alınan belgedir.

KDV Matrahı

Gümrükte KDV'nin hesaplandığı temel değerdir. CIF bedele, gümrük vergileri ve tescil anına kadar yapılan diğer giderlerin eklenmesiyle bulunur.

Konşimento Cirosu

Konşimentonun arkasının imzalanması yoluyla, eşyanın üzerindeki mülkiyet ve teslim alma hakkının başka bir kişiye devredilmesidir.

Kota

Belirli bir dönem içerisinde ithal edilmesine izin verilen eşyanın miktar veya değer olarak üst sınırıdır.

Kırmızı Hat

Gümrükte riskli görülen veya rastgele seçilen eşyanın hem belgelerinin hem de fiziki içeriğinin tam muayene edildiği hattır.

Mavi Hat

Eşyanın gümrükten hızla çekildiği, ancak işlem bittikten sonra beyanname ve eklerinin sonradan kontrole tabi tutulduğu hattır.

Sarı Hat

Eşyanın fiziki olarak kontrol edilmediği, sadece gümrük beyannamesi ve ekli belgelerin incelendiği denetim hattıdır.

Yeşil Hat

Yetkilendirilmiş yükümlülerin yararlandığı, eşyanın ne belge kontrolüne ne de fiziki muayeneye tabi tutulmadan geçtiği hattır.

Menşe Şahadetnamesi

Eşyanın hangi ülkede üretildiğini veya hangi ülkenin ekonomik milliyetine sahip olduğunu kanıtlayan resmi belgedir.

Mahreç

Dış ticarette bir malın asıl çıkış noktası, üretim yeri veya sevk edildiği kaynak limandır.

Muayene

Eşyanın cinsinin, miktarının ve değerinin gümrük beyanına uygun olup olmadığının memur tarafından fiziksel veya teknik kontrolüdür.

Mutat Uygulama

Gümrük ve dış ticaret işlemlerinde genel kabul görmüş, teamül haline gelmiş ve alışılagelmiş yöntemlerin tamamıdır.

O - Z: Vergi ve Final Gümrük Terimleri

Onaylanmış Kişi Statüsü (OKSB)

Gümrük yükümlülüklerini yerine getiren, mali yapısı güçlü ve güvenilir firmalara verilen, belirli kolaylıklar sağlayan statüdür.

Ordino

Taşıma senedine (konşimento) karşılık, yükün alıcıya teslim edilebileceğini gösteren ve nakliyeciden alınan teslim talimat formudur.

ÖTV Matrahı Nasıl Bulunur?

Özel Tüketim Vergisi'nin hesaplandığı değerdir. Şu formülle bulunur:

ÖTV Matrahı = CIF Bedel + Gümrük Vergisi + Diğer Masraflar

Özet Beyan

Eşya gümrük bölgesine girmeden veya çıkmadan önce, taşıyıcı tarafından verilen ve yükün genel detaylarını içeren kısa bildirimdir.

Paralel İthalat

Orijinal bir ürünün, marka sahibinin izniyle ancak yetkili distribütörü dışındaki kanallar aracılığıyla ülkeye ithal edilmesi işlemidir.

Peşin Ödeme

İthalatçının mal bedelini, ürünler henüz sevk edilmeden önce ihracatçıya gönderdiği güvene dayalı ödeme şeklidir.

Poliçe

Sigorta sözleşmesinin yazılı delili olan, risk kapsamını ve tazminat şartlarını belirten resmi belgedir.

Proforma Fatura

Gerçek satış öncesinde hazırlanan; fiyat, miktar ve şartları gösteren teklif veya ön fatura niteliğindeki belgedir.

Rejim

Gümrük bölgesine giren eşyanın; ithalat, ihracat veya transit gibi hangi kurallar bütününe tabi tutulacağını belirleyen sistemdir.

Rüsumat

Gümrük işlemleri sırasında eşyadan alınan tüm vergi, harç ve benzeri mali yükümlülüklerin genel adıdır.

Serbest Bölge

Ülkenin siyasi sınırları içinde olmasına rağmen, gümrük hattı dışında sayılan ve geniş vergi avantajları sunan özel ticaret alanıdır.

Sektörel Dış Ticaret Şirketi (SDŞ)

Aynı sektördeki KOBİ'lerin ihracat güçlerini birleştirmek amacıyla kurdukları ortaklık yapısıdır.

Sertifika

Eşyanın belirli teknik standartlara, kalite kriterlerine veya sağlık şartlarına (CE, TSE, Helal vb.) uygunluğunu gösteren belgedir.

Sigorta Bedeli

Eşyanın nakliye sırasında uğrayabileceği hasarlara karşı teminat altına alınan parasal değeridir.

Supalan

Eşyanın gümrük ambarına veya depoya boşaltılmadan, doğrudan taşıma aracı üzerinde muayene edilerek gümrüklenmesi işlemidir.

Sürşarj

Hizmet bedeline ek olarak alınan, genellikle kur farkı veya yakıt artışı gibi nedenlerle doğan ek masraftır.

Tahakkuk

Hesaplanan gümrük vergilerinin ödenecek aşamaya gelmesi ve yükümlüye bildirilerek kesinleşmesi sürecidir.

Tahsilat

Gümrük idaresince tahakkuk ettirilen ve kesinleşen vergilerin, yükümlü tarafından devlete fiilen ödenmesi işlemidir.

Tam Muafiyet

Geçici ithal edilen eşyada, kullanım süresi boyunca hiçbir gümrük vergisinin tahsil edilmemesi durumudur.

Tarife

İthal edilen malların türlerine göre karşılarında uygulanacak vergi oranlarının gösterildiği resmi listedir.

Tasfiye

Gümrüğe terkedilen, süresi içinde çekilmeyen veya el konulan malların devlet tarafından satılması veya yok edilmesi işlemidir.

Tedarikçi Beyanı

Pan-Avrupa Akdeniz Menşe Kümülasyonu çerçevesinde, eşyanın menşeini kanıtlamak üzere kullanılan destekleyici belgedir.

Tecil

Vadesi gelmiş bir gümrük borcunun, belirli şartlar ve teminatlar dahilinde ödenmesinin ertelenmesi işlemidir.

Temsilci

Gümrük idarelerinde başkası adına işlem yapmaya yetkili olan gümrük müşavirleri veya yardımcılarıdır.

Teşvik Belgesi

Yatırımların desteklenmesi amacıyla verilen ve makine-teçhizat ithalatında vergi muafiyeti sağlayan belgedir.

TIR Sözleşmesi

Uluslararası kara taşımacılığında malların gümrük geçişlerini kolaylaştıran, 1975 tarihli global anlaşmadır.

Ticari Fatura

Satıcı tarafından alıcı adına düzenlenen, eşyanın miktarını ve birim fiyatını gösteren kesin satış belgesidir.

Transit Rejimi

Eşyanın gümrük vergileri ödenmeden, gümrük gözetimi altında bir iç gümrükten diğerine veya bir ülkeden diğerine taşınmasıdır.

Turizm Şirketi Gümrüğü

Yabancı plakalı araçların veya turistik amaçlı eşyaların geçici giriş-çıkış işlemlerinin yürütüldüğü özel gümrük noktalarıdır.

Tutar

Dış ticaret işlemlerinde hesaplanan vergi, navlun veya mal bedelinin rakamsal toplamıdır.

Uluslararası Nakliyeciler Derneği (UND)

Türkiye'deki kara nakliyesi sektörünün çıkarlarını koruyan ve temsil eden en büyük mesleki çatı kuruluşudur.

Uzlaşma

Gümrükte kesilen idari para cezaları veya vergi asılları üzerinde, mahkemeye gitmeden önce idare ile yükümlünün anlaşma yoludur.

Üçüncü Ülke

Türkiye'nin taraf olduğu Gümrük Birliği (AB) veya Serbest Ticaret Anlaşması (STA) dışında kalan diğer tüm ülkelerdir.

Vebal (Hukuki Sorumluluk)

Gümrük müşavirlerinin ve firmaların, yapılan hatalı beyanlardan dolayı devlete karşı taşıdıkları müteselsil mali ve cezai sorumluluktur.

Vergi Aslı

Gümrük beyannamesi üzerinden hesaplanan; ceza, faiz veya zamlar hariç tutulan net vergi miktarıdır.

Vergi Kaybı

Eşyanın değerinin, miktarının veya tarifesinin yanlış beyan edilmesi sonucu devletin tahsil edemediği vergi farkıdır.

Vesaik Mukabili

İthalatçının mal bedelini, ancak bankaya gelen sevk belgelerini (vesaik) teslim alırken ödediği ödeme şeklidir.

WCO (Dünya Gümrük Örgütü)

Gümrük rejimlerini basitleştirmek ve standartlaştırmak amacıyla çalışan, merkezi Brüksel'de bulunan uluslararası örgüttür.

Yatırım Teşvik

Belirli bölgelerde veya sektörlerde yapılacak yatırımlar için makine ithalatında KDV ve gümrük vergisi avantajı sağlayan sistemdir.

Yeliz (Modül/Yazılım)

Gümrük işlemlerinde veya veri takibinde kullanılan, sektöre özel bazı yazılımların veya raporlama modüllerinin genel ismidir.

Yersel Muayene

Eşyanın gümrük sahasına getirilmeden, firmanın kendi tesisinde veya bulunduğu sahada denetlenmesi işlemidir.

Yetkilendirilmiş Yükümlü (YYS)

Gümrük yükümlülüklerini yerine getiren, oto kontrol sistemine sahip firmalara verilen ve gümrük işlemlerini en hızlı şekilde yapma hakkı tanıyan VIP statüsüdür.

Yola Elverişlilik

Uluslararası nakliye yapan araçların, teknik ve güvenlik standartlarına uygun olduğunu belgeleyen onay durumudur.

Yolcu Beraberindeki Eşya

Yurt dışından gelen yolcuların kişisel kullanımına mahsus, ticari nitelik taşımayan ve muafiyet limitleri dahilindeki eşyadır.

Yurt Dışı Giderler

İthal edilen eşyanın gümrük kıymetine dahil edilen, ancak mal bedeli, navlun ve sigorta dışında yurt dışında yapılan diğer harcamalardır.

Yurt İçi Giderler

Eşyanın gümrük beyannamesinin tescil edildiği ana kadar yurt içinde yapılan depolama ve tahmil-tahliye gibi masrafların toplamıdır.

Zati Eşya

Ticari amaç gütmeyen, sadece yolcuların kişisel ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olan kullanılmış veya yeni eşyadır.

Zayi

Eşyanın gümrük gözetimi altındayken çalınması, yanması, bozulması veya tamamen kullanılamaz hale gelmesi durumudur.

Zorunlu Standartlar

İthal edilecek ürünlerin insan sağlığı, can ve mal güvenliği açısından taşıması gereken zorunlu teknik kriterlerdir (Örn: TSE denetimi).

Gümrük Terimleri Sözlüğü’nün ilk 100 maddesini tamamladınız. 2. bölümde lojistik ve teslim şekilleri terimlerine odaklanacağız.

https://www.lires.com.tr/post/gumruk-terimleri-sozlugu-2-lojistik-ve-uzmanlik-kavramlari